İnsanı tanımlayan şey elindeki imkânlar, unvanlar yahut işgal ettiği makamlar değildir. Makamlar geçicidir; bugün verilir, yarın başkasına devrolunur. Asıl mesele, bir insanın zihninde taşıdığı ufkun genişliği, ruhundaki derinlik ve hakikate olan sarsılmaz bağlılığıdır. Güçlü bir mevki sahibi olmamak asla bir eksiklik sayılmaz; asıl trajik eksiklik, insanın kendi zihnini ve kalbini ataletin sığ sularına mahkûm etmesidir.
İnsanoğlu varoluşu gereği bir noksanlıkla dünyaya gözlerini açar. Ancak bu eksiklik bir kusur değil; insanı aramaya, öğrenmeye ve kendi sınırlarının ötesine geçmeye çağıran kutlu bir davettir. O noksanlığın tam ortasında parıldayan şey ise meraktır. Merak, zihnin ilk kıvılcımıdır. Zamanla büyür, derinleşir ve insanı beşeri ile fenni ilimlerin ummanına çeker. İnsan; kâinatın hassas dengesini, tarihin köklü akışını ve kendi nefsinin hakikatini öğrendikçe adeta kendinde eksik olan parçaları tamamlar. Bu deryaya dalan bir zihin için artık sığ unvanların, dünyevi unvan ve payelerin hiçbir kıymeti kalmaz. İlimle hemhal olup kendini bulan bir insan için, hakikatin yanında diğer her şey sadece birer teferruattır.
Tam da bu noktada medeniyetimizin köşe taşları olan Türk-İslam alimlerinin duruşu, bize insan ufkunun nerelere ulaşabileceğini gösterir. Bu toprağın hafızasını ve fikrini inşa eden büyük zihinler, gücü sarayların ikbalinde ya da unvanların gölgesinde aramadılar.
Örneğin, Horasan’ın bağrından çıkıp Bağdat’a, orada medresenin en yüksek payesi olan başmüderrisliğe kadar yükselen İmam Gazali’yi düşünelim. O, makam ve mevkiinin zirvesindeyken, sadece zihni unvanlarla tatmin olmayan o içsel merakın ve hakikat arayışının peşine düştü. Şan, şöhret ve debdebeyi bir kenara bırakarak inzivaya çekildi; nefsini ve fikrini ilimle, tasavvufi derinlikle yeniden inşa etti. Gazali için unvan bir ziynet değil, hakikate ulaşma yolunda gerekirse soyunulacak bir yüktü.
Lise ve medrese tahsili boyunca gökyüzünün sırlarına sevdalanan Ali Kuşçu ve Uluğ Bey de farklı değildi. Semerkand’da kurdukları rasathanede geceleri yıldızların hareketlerini hesaplarken, dünyevi iktidarların çok ötesinde bir nizama şahitlik ediyorlardı. Fenni ilimlerle gökyüzünün dilini çözen bu alimler, insanın küçüklüğünü ama aynı zamanda kâinatı kavrayabilecek o devasa ufku keşfettiler. Ali Kuşçu, Fatih Sultan Mehmet’in davetiyle İstanbul’a geldiğinde ona sunulan yüksek makamlardan ziyade, elindeki astronomi haritaları ve matematik risaleleriyle ilgileniyordu. Çünkü onun gözünde hakiki paye, padişahın ihsanı değil, ilmin izzetiydi.
Eczacılığın ve botaniğin öncülerinden İbn-i Baytar ise sadece bir bitkinin şifasını bulabilmek için Akdeniz’i boydan boya, dağ taş demeden gezdi. Onu yollara düşüren şey bir unvan arzusu değil, doğadaki her zerreye gizlenmiş hikmeti çözme merakıydı. Aynı şekilde İbn Sina, tıp ve felsefe dünyasını sarsan eserlerini yazarken makam odalarında değil; kimi zaman sürgünlerde, kimi zaman mum ışığında, ama her daim insanı ve kâinatı anlama gayretiyle çalıştı. Onlar fenni ilimlerle kâinatın muazzam nizamını okurken, beşeri ilimlerle insanın iç dünyasına ayna tuttular. Onlar İslam’ın insana çizdiği o sonsuz ufku kavradılar ve kâinata O’nun nazarıyla bakmayı öğrendiler.
İslam’ın insana yüklediği idrak da tam olarak budur. İnsan, yeryüzünde sadece gündelik telaşların, küçük hesapların peşinde koşan bir figüran değil; ahlakı, adaleti ve hakikati temsil eden müstesna bir iradedir. “İki günü eşit olan ziyandadır” ilkesi, insana durmaksızın öğrenmeyi, kendini aşmayı ve çevresine faydalı olmayı emreder. Güçlü bir tarih şuuruna sahip olan insan, kökleri derinde ulu bir ağaç gibidir; fırtınalar ne kadar sert eserse essin savrulmaz, yönünü ve haysiyetini kaybetmez.
Oysa bu ufuktan, meraktan ve medeniyet birikiminden mahrum kalındığında, ruhu felç eden bir hedefsizlik baş gösterir. Ufku daralan insan, gündelik konforun ve ataletin esiri olmaya mahkûmdur. Zihinsel vizyonunu ve hedefini kaybetmiş bir adam, her sabah ne için yaşadığını, hangi davaya hizmet ettiğini bilmediği için başını yastıktan kaldıramaz hâle gelir. Bu hâl, zamanla insanı kendine, çevresine ve inandığı değerlere karşı yabancılaştırır; silik, kişiliksiz ve tembel bir surete büründürür. Tembellik, sadece bedenin hareketsiz kalması demek değildir; asıl tembellik, ruhun ve zihnin ideallerden yoksun bırakılmasıdır.
Sonuç olarak, insan, işgal ettiği koltuk yahut taşıdığı sıfat kadar değil, zihninde ve kalbinde uzandığı ufuk kadardır. Her konuda kendini yetiştirmeye talip olan, merakını ilimle besleyen, Gazalilerin, Ali Kuşçularının izinden giderek tarihini ve inancının kendisine yüklediği sorumluluğu idrak eden bir insan; unvanı ne olursa olsun yaşadığı çağa iz bırakacak bir şahsiyete dönüşür. Ufkumuzu diri tutmak, zihnimizi beşeri ve fenni ilimlerle tamamlamak ve başımızı yastıktan gayeli bir şekilde kaldırmak, bu topraklara ve kendi varlığımıza olan en temel borcumuzdur.
