Bir eserin sahibine uzanan tefekkür yolculuğu
İnsan, başını göğe kaldırıp yıldızların kusursuz ahengine baktığında, ayaklarının altındaki toprağı avuçladığında, bir çiçeğin yapraklarına sinmiş ince nakşı seyrettiğinde ister istemez bir soruyla karşılaşır: Bütün bu güzellikler, bu ölçü, bu düzen ve bu eşsiz ahenk nasıl meydana gelmiştir? Bir kitabın sayfaları kendiliğinden bir araya gelmez. Harfler rastgele sıralanarak anlamlı bir hikâyeye dönüşmez. Bir ressamın fırçasından çıkmış tabloya baktığımızda, renklerin ardında bir irade, çizgilerin gerisinde bir maharet bulunduğunu biliriz. Öyleyse uçsuz bucaksız gök kubbeyi, yeryüzünün muhteşem düzenini ve insanın hayranlık uyandıran yapısını yalnızca tesadüflerle açıklamak mümkün müdür?
Bir eserin varlığı, sahibinin maharetine işaret eder. Bir nakış, nakkaşını; bir yazı, kâtibini; bir bina, ustasını düşündürür. Peki, böylesine muazzam bir düzenin sergilendiği şu kâinat, sanatkârını nasıl hatırlatmaz insana? Güneşin her sabah belirli bir ölçüyle doğması, mevsimlerin şaşmadan birbirini takip etmesi, küçücük bir tohumun toprağın karanlığında filizlenerek göğe doğru uzanması… Bunların her biri, dikkatle bakana sessiz bir hakikati anlatır. Kâinat, okunmayı bekleyen muazzam bir kitap gibidir. Her sayfasında ayrı bir hikmet, her satırında ayrı bir işaret, her harfinde sonsuz bir kudretin izi vardır.
İnsan ise bu büyük kitabın yalnızca okuyucusu değildir; aynı zamanda kendisine verilen akıl ve idrak sayesinde onun üzerinde düşünebilen bir muhatabıdır. Ne var ki insan, çoğu zaman gözünün önündeki mucizeleri sıradanlaştırır. Her gün soluduğu havayı, içtiği suyu, kendisine emanet edilen nimetleri alışılmış şeyler olarak görür. Oysa bir an durup düşünse, sahip olduğu her şeyin kendiliğinden değil, bir rahmetin eseri olarak önüne serildiğini fark edecektir.
Kur’an-ı Kerim, insanı defalarca düşünmeye, ibret almaya ve görünenin ardındaki hikmeti kavramaya davet eder. Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbirini takip edişinde akıl sahipleri için nice işaretler bulunduğunu bildirir. (Ali İmran, 3/190.) Bu çağrı, yalnızca gözle görüleni seyretmek değil, görünenin ardındaki kudreti idrak etmektir. İlk insanın yeryüzüne gelişi de bu büyük hakikatin önemli bir başlangıcıdır. Âdem’e isimlerin öğretilmesi, ona verilen bilginin ve idrakin değerini gösterir. İnsan, kendisine sunulan imkânlarla yeryüzünde sorumluluk üstlenmiş; iyiyi kötüden ayırabilme, doğruyu arayabilme ve tercihleriyle kendi istikametini belirleyebilme imkânına kavuşmuştur.
Ancak bu yolculuk, yalnızca bilmekle tamamlanmaz. Bilginin merhamete, inancın güzel ahlâka, ibadetin samimiyete dönüşmesi gerekir. Zira insanın değeri, sahip olduğu imkânların çokluğuyla değil, kendisine verilen emanetleri nasıl taşıdığıyla ölçülür. Bir yetimin başını okşamak, bir mazlumun elinden tutmak, incitilmiş bir gönlü onarmak, gösterişten uzak bir iyilikte bulunmak; kulluğun insan davranışlarına yansıyan güzelliklerindendir. Bununla birlikte insan, attığı her adımın bir karşılığı bulunduğunu da unutmamalıdır. Hiçbir söz, hiçbir davranış ve hiçbir tercih bütünüyle kaybolup gitmez. İlâhî adaletin terazisinde zerre kadar iyiliğin de zerre kadar kötülüğün de karşılığı vardır. (Zilzâl, 99/7-8.) Bu hakikat, insanı hem sorumluluğa hem de umuda çağırır. Çünkü Rabbimizin rahmeti geniş, bağışlaması büyüktür.
İşte bütün bu düşünceler, insanı kaçınılmaz olarak tek bir hakikatin eşiğine getirir: Bu muhteşem düzenin sahibi, bütün varlığın yegâne maliki olan Allah’tır. O, hiçbir şeye muhtaç değildir; her şey O’na muhtaçtır. O’nun iradesi olmadan hiçbir şey meydana gelmez, ilmi dışında hiçbir şey kalmaz. İnsan, kâinatın sayfalarını dikkatle okudukça kendi küçüklüğünü değil, kendisine verilen idrak nimetinin büyüklüğünü anlamalıdır. Çünkü göklerin ihtişamı karşısında hayran kalmak kadar, kendi nefsini tanımak da önemlidir. Bir damladan meydana gelen insanın, kendisini var eden kudreti unutması ne büyük bir gaflettir! Belki de asıl mesele, gözlerimizin önündeki bu eşsiz eseri görmekten ziyade, onun sahibini tanımaya ne kadar istekli olduğumuzdur. Zira görmek başka, ibret almak başkadır. Duymak başka, işitilen hakikate kulak vermek başkadır. İnanmak ise yalnızca dille ifade edilen bir kabul değil, bütün davranışlara yön veren derin bir teslimiyettir.
Öyleyse insan, her sabah yeniden açılan gökyüzüne, toprağın bağrından yükselen bir fidana, bir bebeğin ilk tebessümüne ve kendi varlığındaki eşsiz düzene ibret nazarıyla bakmalıdır. Her biri, kendisini var eden kudretin sessiz fakat apaçık işaretleridir.
Bir eserin sahibi varsa, bu muhteşem eserin de sahibi vardır. Bir nakış ustasını hatırlatıyorsa, kâinatın her zerresindeki hikmet de insanı Allah’ın kudretine çağırır. Mesele, işaretlerin yokluğu değil, insanın onlara hangi gözle baktığıdır. Ve belki de insanın kendisine sorması gereken en mühim soru şudur: Bu kadar büyük bir kudretin eserleri arasında bana ayrılan yeri ne kadar idrak edebildim ve bana emanet edilen kulluk sorumluluğunu ne ölçüde yerine getirebildim? Vesselam.
