İnsanoğlu, kader ve kazaya iman ile teslimiyetin kapısını aralar; akıl ve fikir ise cüz’î iradenin emanetçisidir. Bu emanet, nefsin hevâsına teslim olmak için değil, onu terbiye ederek rıza-i Bârîye ulaştırmak için verilmiştir. Hakikate giden yol, yalnız bilmekten değil, bildiğiyle amel etmekten geçer. Zira ilim, hikmete; hikmet ise marifetullaha ulaştırmadıkça kemâle ermiş sayılmaz.
Müslüman olmak, İslâm dairesine girmektir; imanlı olmak ise bu teslimiyeti kalpte tasdik, dilde ikrar ve amelde ihsan makamına taşımaktır. Tasavvuf ehli, imanı kuru bir iddia değil, her nefeste Hakk’ın murakabesi altında yaşamak olarak tarif eder. Çünkü hakiki iman, insanın yalnız secdesinde değil, yürüyüşünde, konuşmasında, bakışında ve susuşunda da görünmelidir.
Şeriatın hudutları, helâlin bereketi ve haramın ikazı kulun hürriyetini daraltmak için değil, nefsin taşkınlığını dizginlemek içindir. Nefis daima hevâsına çağırır; ruh ise Hakk’a vuslatı arar. Seyr ü sülûk, bu iki davet arasında istikameti muhafaza ederek nefs-i emmâreden nefs-i mutmainneye yürüyebilmektir.
İman yalnız ferdî bir mesuliyet değildir. İnsan, ilâhî emanetin taşıyıcısı ve yeryüzünün halifesidir. Bu sebeple kulun ameli yalnız kendisini değil, içinde yaşadığı cemiyeti de etkiler. Müslümanlık baştan sona örnek olmayı emreder. Kul hakkına riayet etmek, edebi muhafaza etmek, gönül incitmemek ve toplumun hukukuna hürmet göstermek, imanın ahlâka dönüşmüş hâlidir.
Yüksek sesle tahkir etmek, kaba davranmak, tahkik etmeden duyduğunu yaymak ve suizanla hüküm vermek; kalbin letafetini örten gaflet perdeleridir. Dil ya zikrin bahçesi olur ya da fitnenin kıvılcımı… Tasavvuf ehli bu sebeple önce dili değil, kalbi temizlemeye çalışmıştır.
Bugün birçok şey özgürlük adı altında meşrulaştırılmak istenmektedir. Hâlbuki hakiki hürriyet, nefsin her arzusunu yaşamak değil; hevânın esaretinden kurtulmaktır. Sarhoşluk veren şeylerin haram kılınması, yalnız bedeni değil aklı, iradeyi ve kalbi muhafaza etmeye yöneliktir. İlâhî hudutları “özgürlük” adına değiştirmeye çalışmak, nefsin arzusunu ilâhî hükmün önüne geçirmek tehlikesini doğurur. Günah ferdî olabilir; fakat alenîleştirilen günah, başkalarına örnek olduğunda artık yalnız sahibine ait olmaktan çıkar. Her teşvik edilen kötülük, yeni veballerin zincirini oluşturur.
Hayâ, müminin ziynetidir. Mahremiyet ise yalnız bedenin değil, ruhun da örtüsüdür. Çıplaklığın ve teşhirin sıradanlaştırılması, yalnız şahsî bir tercih olarak kalmaz; başkalarının nefsini tahrik eden, iffeti zedeleyen ve kötülüğü normalleştiren bir zemine dönüşebilir. Edep kaybolduğunda hayâ çekilir; hayâ çekildiğinde ise rahmetin gölgesi incelir.
“Hayat benim hayatım.” sözü, insanın yalnız kendi mahremiyet alanı içinde anlam taşıyabilir. Fakat davranışlar başkalarının hukukuna, vicdanına, iffetine ve manevî iklimine tesir etmeye başladığında mesele ferdî olmaktan çıkar; içtimaî bir mesuliyete dönüşür. Çünkü hiçbir kul, yaşadığı cemiyetten bağımsız değildir.
Her insan görünmeyen bir heybe ile ömür sürer. O heybede niyetler, ameller, ihmal edilen haklar, tövbeler ve veballer birikir. Mizân kurulduğunda ne alkışlar duyulacak ne de dünyanın övgüsü… Orada yalnız ihlâsın ağırlığı, edebin güzelliği ve salih amelin nuru konuşacaktır.
İnsan hata edebilir; çünkü beşer şaşar. Lakin haramı meşrulaştırmaya çalışmak, günahı sıradan göstermek ve başkalarını da o yola teşvik etmek, yalnız kendi yükünü değil, başkalarının vebalini de omuzlamaktır. İşte tasavvufun en büyük dersi burada başlar: Önce nefsi ıslah etmek, sonra hâl ile irşad etmek. Çünkü en tesirli nasihat, dilden çıkan söz değil; Hakk’a teslim olmuş bir kalbin yaşadığı güzel ahlâktır.
Yolumuzun sonu, nefsin arzuları değil; Hakk’ın rızası olsun. Zira hakiki hürriyet, hevânın esaretinden kurtulup kulluğun izzetine erişmektir…
Yolunuz gül renginde, gül kokusunda olsun her daim.
